Kuran, ibadet/namaz vakitlerini güneşin gökyüzündeki konumuna göre tarif eder — gündüzün ve gecenin doğal bölümleri. Bu işaretler keyfî değildir; modern astronomi aynı olayları ölçülebilir biçimde tanımlar.
Şekil: Güneşin günlük yayı ve ufka göre konumu — Kuran'ın vakit işaretleri (fecr, tulû', dülûk, gurûb, ğasak) ile astronomik alacakaranlık eşikleri (−6° sivil, −12° denizci, −18° astronomik). USNO tanımları.
Kuran'daki vakit işaretleri → astronomik karşılığı
1) Fecr — tan vaktinin ağarması (17:78 "قُرْآنَ الْفَجْرِ"; 24:58 "صَلَاةِ الْفَجْرِ")
"…tan vaktinin (sabah ışıklarının) toplanması (vaktinde) namaz kıl!" (17:78)
Ufukta yatay olarak yayılan ilk aydınlıktır (gerçek tan, el-fecru's-sâdık) ve sabah alacakaranlığının başlangıcına denk gelir. Bundan önce görülen dik, koni biçimli soluk ışık ise yalancı fecr = zodyak ışığıdır (gezegenler-arası tozdan saçılan güneş ışığı); beyazdır ve tan değildir — gerçek tan ise yatay ve kızıla çalardır.
2) Tulû' eş-şems — güneşin doğuşu (20:130 "قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ") Güneşin üst kenarının ufka değmesi. USNO: güneşin merkezi ufkun 50 açıdakika (50′) altındayken gerçekleşir — 16′ görünür yarıçap + 34′ atmosferik kırılma.
3) Dülûk eş-şems — güneşin tepeden dönüşü = öğle (17:78 "لِدُلُوكِ الشَّمْسِ")
"Güneş'in (batıya) yönelip gecenin karanlığı bastırıncaya kadar…" (17:78)
"Dülûk", güneşin meridyeni (göğün tam tepe çizgisi) geçip batıya meyletmesidir. Astronomide bu an güneş geçişi (solar transit) = yerel güneş öğlesidir: güneş gözlemcinin kuzey–güney meridyenini keser.
4) Gurûb — güneşin batışı (20:130 "قَبْلَ غُرُوبِهَا") Güneşin üst kenarının batı ufkundan kaybolması — doğuşun simetriği (merkez yine 50′ altta).
5) Ğasak el-leyl — gecenin karanlığı (17:78 "إِلَىٰ غَسَقِ اللَّيْلِ") Akşam alacakaranlığının tamamen bitip göğün karardığı an. Astronomide astronomik alacakaranlığın sonu: güneş ufkun 18° altındadır; bu noktadan sonra güneşten saçılan ışık yıldız ışığının altına iner (USNO).
6) Gündüzün uçları & gecenin yakın saatleri (11:114 "طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِّنَ اللَّيْلِ"; 20:130 "أَطْرَافَ النَّهَارِ … آنَاءِ اللَّيْلِ")
"Gündüzün iki bölümünde … ve gecenin de (gündüze) yakın bölümlerinde namaz kıl!" (11:114)
Gündüzü kuşatan alacakaranlık dilimleri. Astronomi bunları üç kademede ölçer: sivil (güneş −6°), denizci (−12°) ve astronomik (−18°) alacakaranlık (USNO).
Dürüst sınır
Kuran güneşin gözlemlenebilir konumlarını verir: doğuş, batış, tepeden dönüş, karanlığın çökmesi, tanın yayılması — hepsi gerçek, evrensel ve ölçülebilir astronomik olaylar. Ancak Kuran sayısal açı vermez. Bir vakti tam olarak −18° ya da −15°/−17°'ye bağlamak modern hesap/takvim uzlaşımıdır ve kaynaklar farklılaşır; Kuran'ın iddiası değildir. Yani bilim, işaretlerin gerçek ve ölçülebilir olduğunu doğrular; kesin eşik ise bir uzlaşımdır.
Bilimsel kaynaklar: U.S. Naval Observatory — Rise, Set, and Twilight Definitions; NOAA Global Monitoring Laboratory — Solar Calculator Glossary. Kuran atıfları Sure:Ayet ile; meal M. Okuyan.